Botshelo jwa Batswana

Setso

Setso ga se dilo tsa bogologolo fela — ke tsela e batho ba tshelang ka yone: ka fa ba atlanang ka teng, ka fa ba rarabololang dikgang ka teng, ka fa ba nyalanang, ba binang, ba jang, le ka fa ba gakololanang ka teng.

Botho

Motho ke motho ka batho.

Botho ke motheo wa botshelo jwa Batswana. Ga se maitseo fela — ke tsela ya go lebelela motho: gore boleng jwa gago bo bonala mo tseleng e o tshwarang ba bangwe ka yone.

Motho yo o nang le botho o a dumedisa, o a reetsa, o tlotla bagolo, o amogela moeti, e bile o gopola gore se a nang le sone se tswa mo bathong ba ba mo godisitseng.

Kgotla

Mmualebe o bua la gagwe, gore monalentle a tle a le bue.

Kgotla ke lefelo la phuthego ya morafe — lesaka la ditlhare kgotsa lefelo le le kwa pele ga ntlo ya kgosi, kwa dikgang di sekasekwang teng.

Kwa kgotleng, mongwe le mongwe o na le tshwanelo ya go bua. Kgosi e reetsa pele, e bo e bua kwa bofelong, mme tshwetso e tswa mo puisanong e seng mo taelong fela. Ke gone mo Batswana ba reng ntwa kgolo ke ya molomo.

Kgotla e sa ntse e dirisiwa go rarabolola dikgang, go abelana ka dikitsiso tsa puso, le go tsaya ditshwetso tsa morafe mo metseng ya Botswana le Aforika Borwa.

  • kgotla — assembly place; community court
  • kgosi — chief
  • morafe — the nation or community of a chiefdom
  • kgosana — headman, sub-chief
  • therisano — consultation

Patlo le lenyalo

Lenyalo ga se la batho ba babedi — ke la malapa a mabedi.

Patlo ke fa lelapa la mosimane le romela bagolo go ya go kopa mosetsana kwa lelapeng la gagwe. Ke puisano e e tsayang nako, e e tsamaisiwang ke bagolo, e seng ke banyalani ka bobone.

Bogadi ke dikgomo tse di neelwang lelapa la mosadi. Ga se theko — ke go tlotla lelapa le le godisitseng mosadi, le go golaganya malapa a mabedi ka kamano e e sa kgaoganngweng motlhofo.

Go laya ke karolo e e botlhokwa ya moletlo: banyalani ba gakololwa ke bagolo fa pele ga botlhe, ka ga maikarabelo a bone mo go yo mongwe le mo malapeng a bone.

  • patlo — the formal approach and marriage negotiation
  • bogadi — cattle given to the bride's family
  • go laya — to counsel the couple publicly
  • monyadi — bridegroom
  • monyadiwa — bride

Mephato

Motho o tsenngwa mo mophatong, mme o tswa e le mogolo mo morafeng.

Mophato ke setlhopha sa batho ba ba tsholetsweng mo dingwageng tse di tshwanang, ba ba tsenang mo dithutong tsa bogolo mmogo. Bogwera ke ya basimane, bojale ke ya basetsana.

Mophato o na le leina la one, mme o nna o le teng botshelo jotlhe: ba mophato o le mongwe ba thusana, ba dira ditiro tsa morafe mmogo, e bile ba ipona jaaka bana ba lelapa le le lengwe.

Mekgwa e e farologana mo merafeng, mme mo mafelong a mangwe ga e sa tlhole e dirwa ka botlalo.

  • mophato — age regiment
  • bogwera — initiation of young men
  • bojale — initiation of young women

Letsema le dikgafela

Kgetsi ya tsie e kgonwa ke go tshwaraganelwa.

Letsema ke fa baagi ba kopana go direla motho kgotsa morafe tiro e kgolo — go lema, go roba, go aga ntlo — mme ba fepiwa ke mong wa tiro. Tiro e e ka tsayang dikgwedi e wediwa ka letsatsi le le lengwe.

Dikgafela ke moletlo wa go leboga thobo: merafe e mengwe e isa karolo ya thobo kwa kgotleng gore e abelanwe le ba ba tlhokang, e bile go lebogiwa pula.

Dikgomo

Dikgomo ke banka ya Motswana.

Dikgomo ga se khumo fela — ke bogadi, ke sejo sa moletlo, ke tshiamiso ya kgang, ke kamano magareng ga malapa.

Mafisa ke mokgwa o mong wa Batswana o mong wa dikgomo a adimang yo o senang dikgomo gore a di dise, a ntse a itshedisa ka mašwi a tsone. Ke tsela ya go abelana khumo e e sa tlhokeng madi.

  • lesaka — cattle kraal
  • modisa — herdsman
  • moraka — cattle post
  • mafisa — cattle lent to another to herd and milk

Mmino le go bina

Mmino wa Setswana o simolola ka lentswe le mabogo.

Mmino wa setso o opelwa ke setlhopha, ka lentswe le legolo le le arabiwang, o tshegediwa ke go opa diatla le go gata ka dinao.

Setapa ke mmino le mmino wa go bina o o itsegeng thata mo Botswana; phathisi ke wa Bakgatla, o binwa ka manao a a gatang ka thata le dikgole tsa maoto; borankana ke mmino wa setso o o binwang ka ditlhopha.

Dikhwaere — dikwaya tsa setso — di gaisana ka dipina tse di ngwadilweng ka Setswana, mme di gaisana le mo dikgaisanong tsa bosetšhaba.

Mainane le maboko

Mainane a bolelelwa bosigo, morago ga dijo tsa maitseboa.

Mainane (kgotsa dinaane) ke dikgang tse di bolelelwang bana bosigo, gantsi ke nkoko, di na le diphologolo tse di buang le thuto e e fitlhilweng mo bofelong.

Maboko ke poko ya go boka — go baka kgosi, mophato, kgomo kgotsa motho. Moboki o bua ka lebelo le le kwa godimo, a dirisa mafoko a a tseneletseng le maina a bogologolo, mme ke nngwe ya ditiriso tse di kwa godimo tsa puo ya Setswana.

Merafe ya Batswana

Batswana ba kgaogane ka merafe, mongwe le mongwe o na le kgosi ya one, lefelo la one la bogosi, le seano (totem) sa one.

MorafeBogosiSeano
BakwenaMolepolole, Botswanakwena
BangwatoSerowe, Botswanaphuti
BangwaketseKanye, Botswanakwena
BatawanaMaun, Botswanaphuti
Bakgatla ba KgafelaMochudi, Botswanakgabo
BaleteRamotswa, Botswanatshwene
BatlokwaTlokweng, Botswana—
BarolongGood Hope, Botswana; Mahikeng, South Africatholo
BahurutsheNorth West, South Africatshwene
BatlhapingNorthern Cape, South Africatlhapi

Tlhokomediso: Diteng tse di kwadilwe ka boikanyego mme di tlhoka go lekolwa ke bagolo ba merafe. Di mo faeleng ya content/setso.json.